Một buổi concert ngoài trời bắt da chịu nhiều thứ cùng lúc: vài giờ nắng chiều khi xếp hàng, nóng ẩm và mồ hôi giữa đám đông, lớp trang điểm lâu trôi kèm kim tuyến, đá dán hay hình xăm tạm, rồi tẩy trang lúc nửa đêm. Phần lớn rủi ro tránh được bằng bốn việc: chống nắng chịu nước và thoa lại khi xếp hàng, thử trước mọi thứ dán hay vẽ lên da, từ chối henna đen, và tẩy trang nhẹ tay nhưng kỹ ngay trong đêm.
Chuẩn bị da cho một đám cưới hay buổi tiệc chủ yếu là chuyện trông đẹp đúng ngày, và lịch đếm ngược cho việc đó đã có trong bài chuẩn bị da trước ngày lễ. Concert khác ở chỗ chính buổi diễn cũng là một tác nhân: da phơi nắng, đổ mồ hôi và mang đồ trang trí suốt sáu, bảy tiếng. Bài này đi theo đúng trình tự một ngày như thế, từ lúc xếp hàng đến sáng hôm sau.
Xếp hàng dưới nắng chiều: phần dễ bị bỏ quên nhất
Nhiều người chỉ nghĩ đến lớp trang điểm cho buổi tối mà quên rằng mình sẽ đứng ngoài trời từ đầu giờ chiều. Ở TP.HCM, buổi chiều vẫn còn nắng gắt hơn nhiều người nghĩ. Theo mô hình dự báo chỉ số UV khi trời quang cho TP.HCM cuối tháng 10, chỉ số khoảng 8 lúc 12–13 giờ, khoảng 5 lúc 15 giờ, khoảng 3 lúc 16 giờ, khoảng 1 lúc 17 giờ, và về 0 sau khi mặt trời lặn, lúc khoảng 17 giờ 30. Tổ chức Y tế Thế giới khuyên che chắn khi chỉ số UV từ 3 trở lên. Nghĩa là nếu bạn xếp hàng từ 13 đến 16 giờ, đó là ba tiếng cần chống nắng thật sự; còn khi trời đã tối thì không cần thoa lại. Vào các tháng giữa năm, mặt trời gần đỉnh đầu hơn nên chỉ số buổi trưa còn cao hơn.
Vài điều giúp lớp chống nắng trụ được qua mồ hôi:
Chọn kem ghi "chịu nước" và hiểu đúng con số. Theo quy định của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), nhãn chỉ được ghi chịu nước 40 phút hoặc 80 phút; các chữ như "chống nước hoàn toàn" hay "chống mồ hôi" bị cấm, vì không kem nào giữ nguyên được khi ra mồ hôi liên tục. Hết 40 hoặc 80 phút đổ mồ hôi, hoặc ngay sau khi lau mặt bằng khăn, bạn cần thoa lại; dù không ra mồ hôi cũng thoa lại ít nhất mỗi 2 giờ.
Thoa đủ lượng ở lớp đầu tiên. Chỉ số SPF trên nhãn được đo với lượng 2 mg/cm² da, trong khi thực tế người dùng chỉ thoa khoảng 0,4–1 mg/cm². Trong một nghiên cứu trên 20 người, khi lượng kem giảm còn một nửa mức chuẩn, SPF thực tế chỉ còn khoảng căn bậc hai của con số trên nhãn, tức SPF 50 chỉ còn khoảng 7. Lượng đủ và cách thoa có trong bài chống nắng đúng cách.
Kem nền hay phấn có SPF chỉ là lớp phụ. Ở lượng trang điểm thông thường, SPF thực tế của kem nền và phấn thấp hơn nhiều so với nhãn. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (do một hãng mỹ phẩm thực hiện) cho thấy thoa kem chống nắng trước rồi mới trang điểm làm mức bảo vệ tăng rõ, nên hãy coi lớp trang điểm là phần cộng thêm, không phải phần thay thế. Một nghiên cứu khác cho thấy người dùng kem dưỡng có SPF hay bỏ sót mí mắt nhiều hơn người dùng kem chống nắng.
Thoa lại khi đã trang điểm. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh phấn hay xịt chống nắng dặm lên lớp trang điểm khôi phục được đúng SPF trên nhãn. Cách thực tế là thấm mồ hôi trước, rồi dặm lại bằng dạng thỏi; Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD) gợi ý dạng thỏi cho vùng quanh mắt và khuyên không xịt trực tiếp lên mặt.
Che chắn vật lý vẫn hiệu quả nhất. Mũ rộng vành, áo chống nắng hay chỗ đứng trong bóng râm che được cả những vùng hay bị sót như tai, gáy và mu bàn tay.
Nóng, mồ hôi và trang phục bó: rôm sảy và mụn do ma sát
Đứng giữa đám đông vài tiếng trong không khí nóng ẩm là điều kiện lý tưởng cho hai vấn đề da hay gặp sau concert.
Rôm sảy xảy ra khi ống tuyến mồ hôi bị bít, mồ hôi không thoát ra được mà thấm vào da. Theo DermNet, các yếu tố thúc đẩy gồm môi trường nóng ẩm, vận động mạnh và quần áo không thoáng khí. Có hai dạng hay gặp: mụn nước li ti trong veo cỡ 1–2 mm, vỡ khi chạm nhẹ, và nốt đỏ cỡ 2–4 mm rất ngứa, thường ở cổ, ngực, lưng và nếp gấp. Phần lớn tự hết trong một, hai ngày khi bạn được ở chỗ mát.
Mụn do ma sát (acne mechanica) xuất hiện khi một thứ vừa giữ nhiệt và mồ hôi trên da, vừa cọ xát liên tục. AAD nêu ví dụ quai ba lô, mũ bảo hiểm, quai cằm và đồ diễn bằng vải tổng hợp. Ở concert, những thứ tương tự là quai túi đeo chéo, băng đô, mũ, tóc giả và trang phục bó. Dấu hiệu sớm là những nốt sần nhỏ, sờ thấy rõ hơn nhìn thấy. Nếu bạn vừa cạo hay wax trước buổi diễn, mồ hôi và ma sát cũng dễ làm bùng viêm nang lông và lông mọc ngược.
Để hạn chế cả hai:
Ưu tiên vải thoáng, rộng ở những vùng đổ nhiều mồ hôi; nếu trang phục buộc phải bó, lót một lớp vải mềm, sạch ở chỗ quai cọ vào da.
Đừng thoa kem dưỡng thể đặc hay dầu lên những vùng sẽ đổ nhiều mồ hôi trước khi đi.
Thấm mồ hôi bằng khăn giấy sạch, ấn nhẹ thay vì chà.
Về đến nhà, tắm nước mát và thay ngay đồ ướt mồ hôi. Tránh sữa tắm và kem có hương liệu nếu da đang nổi rôm.
Kim tuyến, đá dán, hình xăm tạm: thử trước, tránh vùng mắt
Đồ trang trí lên da là phần vui nhất của một đêm concert, và cũng là phần mà hầu hết mọi người không biết thứ mình đang dán lên mặt làm từ gì. Nguyên tắc chung rất đơn giản: thứ gì chưa dùng bao giờ thì thử trước, và giữ mọi thứ lấp lánh hay phát sáng ra khỏi vùng mắt.
Henna đen: thứ duy nhất nên từ chối hẳn
Henna tự nhiên là một loại thuốc nhuộm từ thực vật, nhuộm da màu nâu nhạt và theo DermNet hầu như không gây dị ứng. Hình xăm "henna" màu đen tuyền là chuyện khác. Theo FDA, chất làm đen thường là thuốc nhuộm tóc chứa p-phenylenediamine (PPD), và theo luật Hoa Kỳ, PPD không được phép có trong mỹ phẩm bôi lên da. FDA đã nhận được các báo cáo tổn thương da từ những sản phẩm được quảng cáo là henna.
Rủi ro không dừng lại ở hình xăm. Theo DermNet, ở lần tiếp xúc đầu tiên, vùng xăm thường đỏ, ngứa dữ dội, rát và có thể phồng rộp sau khoảng 7–14 ngày; ở người đã mẫn cảm từ trước, phản ứng xuất hiện trong vòng 48 giờ. Khi lành, vùng da có thể để lại vết thâm hoặc một viền trắng theo đúng hình xăm, và đã có báo cáo sẹo lồi. Một khi đã mẫn cảm với PPD, người bệnh có thể phản ứng với những nguồn PPD khác, đặc biệt là thuốc nhuộm tóc vĩnh viễn. Một khảo sát trên người dân 5 nước châu Âu ghi nhận tỷ lệ dị ứng PPD là 3,2% ở người từng xăm henna đen so với 0,6% ở người chưa từng xăm; sau khi hiệu chỉnh tuổi và giới, nguy cơ cao hơn khoảng 9 lần.
Kim tuyến và màu dạ quang gần mắt
FDA quy định mỗi chất tạo màu trong mỹ phẩm phải được phép dùng đúng vị trí, và vùng mắt được tính là toàn bộ phần nằm trong gờ xương hốc mắt, kể cả lông mày. Không màu huỳnh quang nào được FDA cho phép dùng gần mắt, và chất phát sáng trong tối duy nhất được phép cũng không dành cho vùng mắt. Kim tuyến dùng cho đồ thủ công thì vốn không được làm ra để thoa lên da.
Vì vậy, nếu muốn lấp lánh, hãy chọn kim tuyến dành cho mỹ phẩm và đặt nó trên gò má, dưới gờ xương hốc mắt. Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) lưu ý vụn kim tuyến có thể rơi vào màng nước mắt, là nguyên nhân thường gặp gây kích ứng hoặc nhiễm trùng giác mạc, nhất là ở người đeo kính áp tròng, và hạt lớn có thể làm trầy mắt. AAO cũng khuyên luôn trang điểm phía ngoài viền mi. Nếu kim tuyến rơi vào mắt, đừng dụi; rửa nhẹ bằng nước muối sinh lý và gặp bác sĩ mắt nếu cảm giác cộm không hết.
Keo dán đá, keo mi và sơn body
Keo dán mi giả thường chứa cyanoacrylate, chất đã được ghi nhận gây viêm da tiếp xúc dị ứng ở mí mắt. FDA cũng lưu ý keo dán mi và sơn vẽ mặt, vẽ người thường chứa mủ cao su tự nhiên, một chất gây dị ứng ở người nhạy cảm. Thành phần keo dán đá trang trí trên mặt thường không được ghi rõ.
Cách FDA gợi ý cho mỹ phẩm hoá trang rất dễ làm: chấm thử một ít lên cánh tay và để vài ngày trước khi dùng lên mặt. Muốn kịp thử, hãy mua đồ trang trí sớm ít nhất một tuần. Ở các quầy vẽ mặt tại sự kiện, nếu bạn quyết định dùng, hãy yêu cầu cọ và mút sạch. Một nghiên cứu ở Anh tìm thấy vi khuẩn trên 79–90% số mỹ phẩm đã qua sử dụng, nên đừng dùng chung đồ trang điểm, nhất là mascara và kẻ mắt.
Nước hoa và nắng: vệt thâm nâu ở cổ
Có một kiểu thâm nhìn rất lạ: những vệt nâu chảy dài ở cổ hay sau tai, đúng chỗ xịt nước hoa. Tình trạng này tên là viêm da berloque. Tinh dầu cam bergamot chứa bergapten, chất làm da nhạy với tia UVA; xịt lên da rồi ra nắng có thể gây đỏ, đôi khi phồng rộp, rồi để lại vệt thâm. Ngày nay tình trạng này hiếm hơn trước, vì ngành hương liệu tự đặt giới hạn bergapten trong sản phẩm lưu trên da, nhưng đó là tiêu chuẩn tự nguyện chứ không phải luật, và tinh dầu tự pha hay nước hoa không rõ nguồn vẫn có thể gây ra.
Nước cốt chanh gây phản ứng tương tự. Vắt chanh vào ly nước rồi đứng ngoài nắng có thể để lại những vệt đỏ, sau đó thâm, đúng hình giọt nước chảy trên tay. Theo DermNet, vùng da đỏ lên khoảng 24–48 giờ sau khi phơi nắng; vết thâm sau đó có thể kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, có khi lâu hơn.
Cách tránh đơn giản: xịt nước hoa lên áo thay vì lên vùng da hở sẽ phơi nắng, và rửa tay sau khi vắt chanh.
Tẩy trang lúc 2 giờ sáng
Về đến nhà lúc nửa đêm, việc khó nhất là bắt mình tẩy trang. Nhưng đêm nay da mang nhiều thứ hơn thường lệ: kem chống nắng chịu nước, lớp nền lâu trôi, mascara chống nước, kim tuyến và keo. Một quy trình tối giản là đủ:
Làm sạch bước một bằng dầu hoặc sáp tẩy trang để hoà tan kem chống nắng chịu nước và lớp trang điểm lâu trôi, rồi rửa lại bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ. Vì sao bước này cần thiết sau những ngày như thế có trong bài thứ tự các bước skincare.
Gỡ kim tuyến bằng cách ấn rồi nhấc, dùng bông thấm dầu tẩy trang, không chà. Ở vùng mắt, lau từ phía ngoài viền mi.
Với đá dán và mi giả, để dầu tẩy trang ngấm vài phút cho keo mềm rồi gỡ từ từ. Không giật.
Đêm nay bỏ qua hoạt chất. Retinoid, AHA, BHA và tẩy tế bào chết có thể đợi; một lớp kem dưỡng ẩm đơn giản là đủ, nhất là khi da đã đỏ vì nắng.
Nếu thật sự quá mệt, ít nhất hãy lau sạch vùng mắt và mặt bằng nước tẩy trang. FDA và AAO đều khuyên không đi ngủ khi còn lớp trang điểm, đặc biệt là mascara, và AAD lưu ý trang điểm qua đêm có thể gây mụn, kể cả sản phẩm ghi "không gây bít tắc". Dù vậy, bằng chứng chủ yếu là kinh nghiệm chuyên môn chứ chưa có nghiên cứu đối chứng, nên một đêm lỡ ngủ quên không phải là thảm hoạ.
Sáng hôm sau: đọc da của mình
Sáng hôm sau là lúc nhìn lại da đã gặp những gì trong đêm qua:
Cháy nắng. Theo DermNet, da đỏ lên 2–6 giờ sau khi phơi nắng, đỏ nhất ở 12–24 giờ và dịu dần trong 3–7 ngày; da có thể bong từ ngày 4–7. Trên da sẫm màu, vết đỏ khó thấy hơn, và vùng cháy nắng sau đó dễ sạm. Chườm mát, dưỡng ẩm, tránh nắng và tạm ngưng hoạt chất mạnh cho tới khi da dịu, vì lúc này hàng rào bảo vệ da đang tổn thương và dễ kích ứng hơn bình thường.
Rôm sảy. Nếu nổi rôm, hãy ở chỗ mát và mặc đồ cotton rộng; thường đỡ sau vài ngày.
Nốt sần ở chỗ quai túi hay băng đô. Đây là mụn do ma sát, đừng nặn. Bỏ vật gây cọ xát là bước quan trọng nhất.
Ngứa, đỏ hay mụn nước đúng chỗ dán đá, vẽ mặt hay xăm henna. Đây có thể là phản ứng dị ứng, nên gặp bác sĩ thay vì tự bôi thuốc.
Đặt lịch thủ thuật quanh ngày concert
Trước buổi diễn. Mốc tối thiểu cho từng thủ thuật có trong bảng đếm ngược của bài chuẩn bị da trước ngày lễ. Với concert ngoài trời, cần thêm một lớp cân nhắc: sau peel nông, lăn kim, vi kim RF hay triệt lông, các hướng dẫn thường dặn tránh mồ hôi, nhiệt và nắng trong khoảng 48 giờ đầu, và đây đúng là thứ một buổi concert ngoài trời mang lại (xem bảng đối chiếu trong bài chăm sóc da sau peel, lăn kim và laser). Vì vậy, đừng để những thủ thuật này rơi vào hai ngày ngay trước buổi diễn. Laser CO₂ vi điểm đòi hỏi tránh nắng kỹ trong nhiều tuần, nên hợp lý nhất là để sau mùa concert.
Nếu định triệt lông nách cho trang phục hai dây, hãy bắt đầu sớm vài tháng: khoảng cách giữa các buổi không cố định, khoảng 2 tuần đến 1 tháng tuỳ mỗi người, nên một hai buổi trước concert chỉ làm lông thưa đi. Cạo vẫn là cách chắc chắn cho chính ngày diễn; lưu ý trước và sau buổi triệt có trong bài chăm sóc trước và sau khi triệt lông.
Sau buổi diễn. Nếu da bị cháy nắng hoặc rám lên rõ, hãy hoãn laser, triệt lông và peel cho tới khi da lành hẳn. AAD nói thẳng rằng bác sĩ không thể làm laser trên da đang rám hoặc cháy nắng, vì có thể gây bỏng hoặc làm đổi màu da. Chưa có mốc chờ cố định áp dụng cho mọi người, nên nếu đã có lịch hẹn trong tuần sau concert, hãy báo trước tình trạng da để được dời lịch. Cũng đừng đi peel hay bôi kem trắng da mạnh "cho nhanh hết sạm": tác động lên vùng da vừa bị kích ứng chỉ làm tăng nguy cơ thâm.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Cháy nắng phồng rộp diện rộng, kèm sốt, ớn lạnh hoặc mệt nhiều.
Ngứa, đỏ, phồng rộp hay chảy dịch ở vùng xăm henna, dán đá hoặc vẽ mặt, kể cả khi xuất hiện một, hai tuần sau sự kiện.
Đau mắt, đỏ mắt kéo dài hoặc nhìn mờ sau khi kim tuyến rơi vào mắt; trường hợp này nên gặp bác sĩ mắt.
Rôm sảy không đỡ sau vài ngày ở chỗ mát, hoặc nốt mụn mủ, sưng đau, vì có thể đã nhiễm trùng.
Vệt thâm sau nước hoa hay chanh không mờ sau vài tuần. Trên da người Việt, thâm sau viêm có thể kéo dài; các cách xử lý có trong bài trị thâm mụn bằng phương pháp nào.
