El Niño không làm từng tia UV mạnh hơn. Chỉ số UV phụ thuộc vào độ cao của mặt trời, mây và tầng ozone, không phụ thuộc vào nhiệt độ không khí. Điều El Niño 2026–2027 mang đến cho Nam Bộ là một mùa khô được dự báo nóng hơn trung bình 1–2°C, ít mưa hơn và nắng nóng đến sớm từ tháng 2: nhiều ngày trời quang hơn để tia UV chạm tới da, cộng thêm nhiệt và mồ hôi, hai yếu tố có tác hại riêng. Chuẩn bị cho da vì vậy gồm ba việc: nhìn chỉ số UV thay vì nhiệt kế, giữ lớp chống nắng không bị mồ hôi cuốn đi, và hạn chế nhiệt với làn da dễ nám, dễ đỏ.
El Niño 2026–2027: Nam Bộ được dự báo ra sao
El Niño là hiện tượng nước biển bề mặt vùng xích đạo trung và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường, kéo theo thay đổi về gió và mưa trên diện rộng. Theo bản tin ngày 8/10/2026 của Trung tâm Dự báo Khí hậu Hoa Kỳ (NOAA CPC), đợt El Niño hiện tại ở mức mạnh đến rất mạnh, nhiều khả năng kéo dài đến quý I/2027, và có xác suất cao trở thành đợt mạnh nhất kể từ năm 1950. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) dự báo nó duy trì ít nhất đến đầu năm 2027, đồng thời lưu ý rằng cường độ El Niño không chuyển thẳng thành mức độ tác động ở từng khu vực.
Với Việt Nam, bản tin khí hậu mùa do Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia phát hành ngày 15/10/2026 dự báo nhiệt độ Nam Bộ cao hơn trung bình nhiều năm 1–2°C trong tháng 12/2026 và tháng 1/2027, và cả nước cao hơn 1–2°C trong tháng 2–4/2027. Nắng nóng ở Đông Nam Bộ có thể xuất hiện từ tháng 2/2027, sớm hơn trung bình, rồi tăng dần trong tháng 3–4; lượng mưa thấp hơn trung bình. Đài Khí tượng thủy văn khu vực Nam Bộ dự báo nhiệt độ cao nhất ở mức 35–38°C trong tháng 3–4/2027, có nơi trên 38°C. Ngày 30/10/2026, Chính phủ ban hành Chỉ thị 39/CT-TTg về chủ động ứng phó với nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn do El Niño.
Đợt El Niño gần nhất cho thấy những con số này không hề trừu tượng. Tháng 4/2024 là tháng 4 nóng nhất kể từ năm 1980: 110 trên 186 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ vượt kỷ lục, và Đông Nam Bộ có 28 ngày nắng nóng, nhiều hơn trung bình 10–17 ngày.
Trời nóng hơn không có nghĩa là tia UV mạnh hơn
Cảm giác nóng rát khi đứng dưới nắng đến từ tia hồng ngoại. Tia UV, thứ gây cháy nắng, sạm da và lão hoá, thì da không cảm nhận được. Theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cường độ UV tại một nơi phụ thuộc trước hết vào độ cao của mặt trời, sau đó là mây, tầng ozone, độ cao địa hình và bề mặt phản chiếu. Nhiệt độ không khí không nằm trong danh sách đó.
Một ví dụ ngay tại TP.HCM: ngày 26/12/2023, nhiệt độ chỉ 23–29°C, trời khá dễ chịu, nhưng chỉ số UV đo được là 8,7–9,6, tức mức "rất cao". Ở vĩ độ khoảng 10,8° Bắc, mặt trời giữa trưa đi qua đỉnh đầu thành phố hai lần mỗi năm, khoảng giữa tháng 4 và cuối tháng 8; ngay cả trong tháng 12, mặt trời giữa trưa vẫn ở độ cao trên 55°. Vì vậy nắng TP.HCM mang mức UV cao gần như quanh năm, kể cả vào những ngày mát.
Vậy El Niño thay đổi điều gì? Tác động trực tiếp lên cường độ UV, nếu có, là nhỏ. Một nghiên cứu ở Trung Quốc còn ghi nhận tầng ozone dày hơn trong các năm El Niño, khiến UV lúc trời quang giảm nhẹ; chênh lệch giữa năm El Niño và La Niña chỉ vào khoảng vài phần trăm đến 10% tuỳ vùng và mùa. Chưa có nghiên cứu nào đo riêng tác động này ở Việt Nam. Thay đổi đáng kể nằm ở mây và mưa: mùa mưa kết thúc sớm, mùa khô ít mưa hơn đồng nghĩa với nhiều ngày trời quang hơn, tức nhiều giờ làn da nằm dưới mức UV cao. Ở Thái Lan, nơi có kiểu khí hậu tương tự, đo đạc mặt đất cho thấy UV giữa trưa đạt đỉnh vào tháng 4–5, ngay trước khi mùa mưa bắt đầu. Đi cùng với đó là nhiệt và mồ hôi, hai thứ không làm UV mạnh thêm nhưng tác động lên da theo cách riêng.
Đọc chỉ số UV thay vì nhìn nhiệt kế
Chỉ số UV (UV index) là thang đo cường độ bức xạ UV có khả năng gây đỏ da tại mặt đất, do WHO cùng WMO và các tổ chức liên quan chuẩn hoá. Từ mức 3 trở lên, da cần được bảo vệ; từ mức 8 trở lên, nên tránh ra ngoài vào giữa trưa. Thang mà Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia dùng chia ngưỡng hơi khác, chẳng hạn "rất cao" từ 7,5 đến 10,4, nhưng ý nghĩa tương tự.
Một vài điều giúp dùng chỉ số này trong đời sống hằng ngày:
Khung giờ. Mức UV cao nhất trong ngày rơi vào khoảng bốn giờ quanh chính trưa; WHO ước tính khoảng 60% lượng UV trong ngày nhận được từ 10 đến 14 giờ.
Quy tắc cái bóng. Khi bóng của bạn ngắn hơn chiều cao của bạn, nguy cơ cháy nắng cao hơn rõ rệt. Đây là cách kiểm tra nhanh khi không có ứng dụng thời tiết.
Mây mỏng không che được bao nhiêu. Tới 80% tia UV có thể xuyên qua lớp mây mỏng. Bóng râm giảm được khoảng một nửa hoặc hơn, nhưng không về không.
Bề mặt phản chiếu. Cát khô phản xạ khoảng 15% tia UV, bọt sóng khoảng 25%, và ở độ sâu nửa mét dưới nước, UV vẫn còn khoảng 40%. Điều này đáng nhớ khi đi biển dịp nghỉ Tết.
Đọc số liệu như một ngưỡng hành động. Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia có chức năng dự báo chỉ số UV, và hầu hết ứng dụng thời tiết cũng hiển thị con số này. Tuy vậy, số liệu ước tính từ vệ tinh có thể lệch so với đo thực tế: một nghiên cứu ở Thái Lan ghi nhận vệ tinh ước tính cao hơn số đo mặt đất 22–50% khi trời quang. Hãy dùng con số để quyết định có cần che chắn hay không, thay vì coi đó là giá trị chính xác.
Nắng nóng tác động lên da theo bốn đường
Một buổi trưa chạy xe máy trong mùa khô, làn da cùng lúc nhận bốn tác nhân khác nhau, và mỗi tác nhân cần một cách cản riêng.
Tác nhân | Tác động chính lên da | Cách cản |
|---|---|---|
Tia UV | Cháy nắng, thâm sạm, lão hoá; lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư da | Bóng râm, quần áo, kem chống nắng phổ rộng |
Ánh sáng nhìn thấy | Gây sạm kéo dài trên da sẫm màu, làm nám nặng hơn | Kem chống nắng có màu chứa oxit sắt, che chắn |
Nhiệt | Liên quan đến nám nặng hơn, đỏ bừng mặt, rosacea bùng phát | Tránh nguồn nhiệt, làm mát da |
Mồ hôi, độ ẩm | Rôm sảy, cuốn trôi kem chống nắng, cọ xát gây mụn | Quần áo thoáng, bôi lại kem, giữ da khô |
Tia UV. Da ngăm vẫn cháy nắng; Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ (AAD) nhấn mạnh điều này đúng với mọi màu da, và WHO lưu ý người da sẫm màu vẫn mắc ung thư da.
Ánh sáng nhìn thấy. Đây là phần thường bị bỏ quên. Trong một nghiên cứu trên 20 người có da type IV–VI, vùng da chiếu ánh sáng nhìn thấy sạm đậm hơn và lâu phai hơn so với vùng chiếu tia UVA dài; trên da sáng màu (type II), hiện tượng này không xảy ra. AAD ghi nhận ánh sáng nhìn thấy làm nám nặng hơn, nhất là ở người có màu da sẫm. Da người Việt phần lớn thuộc type III–IV, nên phần ánh sáng này đáng được tính đến.
Nhiệt. Bằng chứng ở đây khiêm tốn hơn. Một tổng quan về cơ chế nám năm 2022 nhận xét chưa có nghiên cứu hệ thống nào về vai trò của tia hồng ngoại trong nám. Dữ liệu hiện có chủ yếu là quan sát và thí nghiệm: một khảo sát trên 1.001 người bị nám tại 10 trung tâm ở Ấn Độ ghi nhận thời gian tiếp xúc nhiệt (bếp lửa, môi trường làm việc nóng) càng dài thì nám càng nặng; trong phòng thí nghiệm, mô da giữ ở 41°C tăng sản xuất sắc tố. Với rosacea, nóng là yếu tố kích hoạt rõ ràng hơn: trong một khảo sát của Hội Rosacea Hoa Kỳ trên 1.066 người bệnh, 75% kể thời tiết nóng là yếu tố làm bệnh bùng lên. Những dữ liệu này chưa đủ để khẳng định nhiệt gây nám, nhưng đủ nhất quán để người dễ nám nên hạn chế nguồn nhiệt; bài vì sao nám hay tái phát phân tích kỹ hơn các tác nhân ngoài ánh nắng.
Mồ hôi. Rôm đỏ, dạng rôm sảy thường gặp nhất, ảnh hưởng tới 30% người lớn khi chuyển đến vùng nhiệt đới hoặc gặp nóng ẩm đột ngột. Mồ hôi còn cuốn trôi lớp kem chống nắng, và quai mũ, khẩu trang cọ xát trên da ướt là điều kiện thuận lợi cho mụn.
Điều chỉnh việc chống nắng cho những tháng nóng
Cách đọc SPF, PA, phân biệt kem vật lý và hoá học đã có trong bài chống nắng đúng cách. Phần này chỉ nói những điều cần thay đổi khi trời nóng và đổ mồ hôi nhiều.
Lượng kem và nhịp bôi lại
Chỉ số SPF trên nhãn được đo ở lượng 2 mg kem trên mỗi cm² da. Một tổng quan cho thấy ngoài đời, người dùng thường chỉ bôi 0,39–1,0 mg/cm², tức khoảng 20–50% lượng chuẩn, nên mức bảo vệ thực tế thấp hơn nhiều so với con số in trên tuýp.
Tại Hoa Kỳ, nhãn kem chống nắng chỉ được ghi "chống nước 40 phút" hoặc "chống nước 80 phút", và không được dùng các từ như "chống mồ hôi hoàn toàn" (sweatproof) hay "không trôi" (waterproof). Kem chống nước cần được bôi lại sau 40 hoặc 80 phút bơi hay ra mồ hôi, ngay sau khi lau người bằng khăn, và ít nhất mỗi 2 giờ. Với những ngày chạy xe giữa trưa hay làm việc ngoài trời, một lần bôi lại trước khi ra đường buổi chiều mang lại nhiều hơn việc đổi sang tuýp có SPF cao hơn.
Kem chống nắng có màu cho da dễ nám
AAD khuyên người bị nám dùng kem chống nắng có màu chứa oxit sắt, SPF từ 30 trở lên, vì oxit sắt cản được một phần ánh sáng nhìn thấy mà kem trong suốt để lọt qua. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi tại Mexico, 68 người bị nám cùng dùng hydroquinone 4% trong 8 tuần; nhóm dùng kem chống nắng có oxit sắt cải thiện thêm 15% điểm đánh giá mức độ nám (MASI) so với nhóm dùng kem chỉ chống UV.
Che chắn: bóng râm, áo, mũ và kính
WHO cho rằng cách bảo vệ hiệu quả nhất là tìm bóng râm và mặc quần áo che phủ, kem chống nắng chỉ là lớp bổ sung. Vải đạt chỉ số chống UV (UPF) 50 chặn khoảng 98% tia UV; nên chọn từ UPF 30 trở lên. Kính râm giảm khoảng 80% lượng UV tới mắt, và khi kết hợp với mũ rộng vành, lượng UV chiếu lên mặt giảm khoảng 65%, theo số liệu đo tại Úc được Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) dẫn lại.
Khi da đã có vấn đề: rôm sảy, cháy nắng và dấu hiệu say nắng
Rôm sảy
Rôm sảy hình thành khi ống tuyến mồ hôi bị bít. Ở người lớn, dạng hay gặp là rôm đỏ: các sẩn đỏ nhỏ 2–4 mm, ngứa hoặc châm chích, tập trung ở vùng bí mồ hôi. Cách xử lý chủ yếu là làm mát: ở trong phòng có quạt hoặc máy lạnh, mặc đồ rộng và thoáng, thay ngay quần áo ướt mồ hôi, chườm mát. Nên tránh bôi kem đặc hoặc thuốc mỡ lên vùng rôm vì chúng làm bít thêm. Phần lớn trường hợp tự hết trong một đến hai ngày khi ở môi trường mát. Nếu nốt có mủ, đau nhiều hoặc lan rộng, hãy gặp bác sĩ.
Cháy nắng
AAD khuyên ra khỏi nắng ngay, tắm hoặc chườm mát nhiều lần, thoa kem dưỡng có lô hội hoặc đậu nành khi da còn ẩm, uống thêm nước, và không chọc vỡ bóng nước. Có thể dùng thuốc giảm đau như ibuprofen nếu không có chống chỉ định. Tránh các sản phẩm bôi chứa benzocaine hoặc lidocaine. Cần gặp bác sĩ khi cháy nắng đi kèm sốt, ớn lạnh, chóng mặt, mạch nhanh, khát dữ dội, bóng nước lớn và đau, hoặc mắt đau và sợ ánh sáng. Vùng da vừa cháy nắng dễ để lại thâm, và không nên làm peel hay laser lên đó cho tới khi da hồi phục hoàn toàn; bài chăm sóc da sau peel, lăn kim và laser có thêm chi tiết.
Dấu hiệu cần cấp cứu
Theo CDC, sốc nhiệt biểu hiện bằng lú lẫn, nói ngọng, ngất, co giật và thân nhiệt rất cao. Khi gặp người có các dấu hiệu này, hãy gọi cấp cứu 115, đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể nhanh và ở bên cạnh họ. Kiệt sức do nóng nhẹ hơn, gồm đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, mệt lả, khát nhiều và vã mồ hôi; người bệnh cần được đưa vào chỗ mát, uống từng ngụm nước và đến cơ sở y tế.
Thuốc và hoạt chất làm da nhạy nắng hơn
Một số thuốc và hoạt chất quen thuộc trong điều trị da làm da phản ứng mạnh hơn với ánh nắng, điều càng đáng lưu ý trong một mùa khô nắng gắt.
Doxycycline, kháng sinh hay được kê để trị mụn: nhãn thuốc ghi nhận phản ứng nhạy cảm ánh sáng biểu hiện như cháy nắng quá mức, khuyên tránh nắng gắt và cân nhắc dùng kem chống nắng. Nếu da đỏ lên bất thường khi đang dùng thuốc, hãy liên hệ bác sĩ kê đơn.
Retinoid bôi như tretinoin, adapalene: nhãn thuốc khuyên hạn chế tiếp xúc ánh nắng và không bôi lên vùng da đang cháy nắng.
Isotretinoin uống: hướng dẫn dùng thuốc khuyên tránh ánh nắng và tia UV càng nhiều càng tốt. Phần da sau đợt thuốc được bàn trong bài thâm đỏ sau isotretinoin.
AHA (glycolic acid, lactic acid): trong một nghiên cứu do Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) tài trợ, sau 4 tuần dùng AHA, độ nhạy của da với tia UV tăng khoảng 18% và tổn thương tế bào do UV tăng khoảng gấp đôi; hiện tượng này mất đi sau khoảng một tuần ngưng sản phẩm.
Cách xử lý không phải là bỏ thuốc. Đừng tự ngưng thuốc kê đơn; thay vào đó, dùng hoạt chất vào buổi tối, che chắn kỹ hơn và hỏi bác sĩ nếu da phản ứng bất thường.
Da dễ nám, dễ thâm: chuẩn bị trước cao điểm nắng nóng
Người đang có nám, thâm sau mụn đang mờ dần, hoặc vừa xong một liệu trình peel, laser là nhóm chịu thiệt nhiều nhất trong một mùa khô dài. Với nhóm này, khoảng thời gian trước cao điểm tháng 3–4 là lúc nên chuẩn bị: chuyển sang kem chống nắng có màu, sắp xếp lịch ra ngoài theo chỉ số UV, và hạn chế những nguồn nhiệt có thể tránh được như đứng bếp lâu hay chạy xe giữa trưa.
Mùa nắng không bắt buộc phải tạm dừng mọi liệu trình. Quyết định phụ thuộc vào loại thủ thuật, mức độ bạn có thể tránh nắng sau đó và nền da dễ thâm đến đâu. Khi nám đi kèm, các phương pháp không dùng nhiệt thường được ưu tiên hơn trong những tháng nóng, chẳng hạn E-Mela tại Eternal. Bài nám da: nguyên nhân và cách điều trị trình bày nền tảng điều trị nám, còn soi da giúp thấy phần sắc tố nằm dưới bề mặt mà mắt thường chưa nhìn ra.
