Những nốt sần nhỏ quanh chân lông ở chân, tay hay vùng bikini thường thuộc một trong ba tình trạng: lông mọc ngược, khi sợi lông vừa cạo hoặc nhổ đâm trở lại vào da; viêm nang lông, khi nang lông bị kích ứng hoặc nhiễm khuẩn; và da gà, tên y khoa là dày sừng nang lông, khi chất sừng bít miệng nang lông. Ba thứ trông giống nhau nhưng xử lý khác nhau. Lông mọc ngược cần đổi cách lấy lông, viêm nang lông cần làm dịu và đôi khi cần thuốc, còn da gà cần được dưỡng ẩm đều đặn.
Trong cách nói hằng ngày, cả ba thường bị gọi chung là "viêm nang lông", và sự gộp chung này khiến không ít người chữa mãi không đỡ. Người bị da gà mua kem kháng sinh, kem trị nấm về bôi mà nốt vẫn y nguyên, vì không có vi khuẩn hay nấm nào để diệt. Người bị lông mọc ngược thì chà xát mạnh hơn cho "sạch lỗ chân lông", và da càng viêm, càng thâm. Manh mối để phân biệt nằm ở ba chỗ: nốt xuất hiện lúc nào so với lần lấy lông gần nhất, sờ vào thấy thế nào, và nằm ở đâu trên cơ thể.
Ba tình trạng hay bị gọi chung là viêm nang lông
Lông mọc ngược (giả viêm nang lông)
Sau khi bị cắt hoặc nhổ, sợi lông mọc lại với đầu nhọn và có thể đi sai đường theo hai cách. Cách thứ nhất, sợi lông đã ra khỏi da nhưng cong lại và đâm vào da ngay cạnh lỗ chân lông. Cách thứ hai, đầu lông bị thụt xuống dưới mặt da sau một lần cạo sát, rồi khi mọc tiếp thì đâm xuyên qua thành nang lông. Cơ thể phản ứng với sợi lông như với một dị vật và tạo ra nốt đỏ, đôi khi có mủ. Y văn gọi đây là giả viêm nang lông (pseudofolliculitis), vì phần lớn nốt lúc đầu không do vi khuẩn.
Lông mọc ngược gặp ở bất kỳ vùng nào thường xuyên được lấy lông: cẳng chân, nách, vùng bikini. Lông càng thô, càng xoăn thì nguy cơ càng cao, nên vùng bikini và nách, nơi lông thường dày và cứng hơn, là những chỗ hay bị. Một khảo sát trên 333 phụ nữ 16–40 tuổi tại hai cơ sở y tế công ở Mỹ cho thấy 60% từng gặp ít nhất một biến chứng khi lấy lông vùng mu, thường nhất là trầy xước da và lông mọc ngược, nhưng chỉ 4% từng đi khám vì chuyện đó.
Viêm nang lông
Viêm nang lông là tình trạng nang lông bị viêm vì bất kỳ nguyên nhân nào. Nó thường trông như một nốt đỏ, hơi đau, có chấm mủ nhỏ ở đúng lỗ chân lông. Nguyên nhân chia thành hai nhóm khá khác nhau.
Nhóm nhiễm trùng hay gặp nhất là do tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus). Một dạng riêng là viêm nang lông do bồn nước nóng: trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) trong bồn sục không được bảo trì tốt gây các nốt đỏ, ngứa, có mủ quanh chân lông, nổi lên vài ngày sau khi ngâm và thường nặng hơn ở vùng đồ bơi ôm sát da. Nấm men Malassezia cũng gây viêm nang lông, thường ở ngực, lưng, vai, và khi mọc trên mặt thì rất dễ bị nhầm với mụn trứng cá.
Nhóm thứ hai không do vi khuẩn. Cạo, wax, nhổ lông, các sản phẩm bít tắc như dầu khoáng hay thuốc mỡ, và việc lạm dụng thuốc bôi corticoid đều có thể làm nang lông viêm. Theo DermNet, những nốt viêm do kích ứng khi lấy lông thường không mọc vi khuẩn khi nuôi cấy, và dạng nổi lên sau khi cạo ở cẳng chân thường rất ngứa. Bôi kháng sinh cho nhóm này vì thế hầu như không giúp được gì.
Dày sừng nang lông (da gà)
Ở da gà, tế bào sừng lẽ ra phải bong đi lại tích tụ và bít miệng nang lông thành những nút nhỏ. Da sờ ráp như giấy nhám, nhìn như lúc nổi da gà. Nốt có thể cùng màu da, đỏ, hoặc nâu trên nền da sẫm. Vị trí điển hình là mặt ngoài cánh tay, đùi và mông. Theo DermNet, tình trạng này gặp ở khoảng 50–70% thanh thiếu niên và 40% người trưởng thành, có yếu tố di truyền, hay đi kèm viêm da cơ địa và bệnh da khô vảy cá, và có liên quan đến filaggrin, một protein quan trọng của hàng rào bảo vệ da. Nốt thường rõ hơn khi không khí khô.
Da gà không phải nhiễm trùng và không do cạo lông gây ra. Dù vậy, ranh giới giữa nó và lông mọc ngược không hoàn toàn tách bạch. Khi soi da 25 người được chẩn đoán dày sừng nang lông, một nhóm tác giả thấy sợi lông xoắn nằm kẹt trong nút sừng ở tất cả các trường hợp. Nghiên cứu còn nhỏ, nhưng nó giải thích phần nào vì sao hai tình trạng này hay bị nhầm với nhau.
Phân biệt bằng thời điểm, cảm giác khi sờ và vị trí
Dấu hiệu | Lông mọc ngược | Viêm nang lông | Da gà |
|---|---|---|---|
Xuất hiện khi nào | Vài ngày sau cạo, nhổ, wax, lúc lông mọc lại | Sau cạo, wax, đổ mồ hôi, mặc đồ bó; hoặc vài ngày sau ngâm bồn nước nóng | Gần như quanh năm, không gắn với lần lấy lông nào |
Sờ thấy | Nốt đỏ hơi cứng, có thể đau | Mụn mủ nhỏ, đau hoặc ngứa | Ráp, khô, thường không đau |
Nhìn kỹ | Vòng lông hoặc vệt đen nằm dưới da | Mủ ở ngay lỗ chân lông | Nút sừng nhỏ, khá đều nhau |
Vị trí hay gặp | Bikini, nách, cẳng chân | Vùng lấy lông, vùng bí, vùng đồ bơi | Mặt ngoài cánh tay, đùi, mông |
Khi ngưng lấy lông | Giảm dần rồi hết | Loại do kích ứng giảm; loại nhiễm khuẩn có thể cần thuốc | Gần như không đổi |
Một người hoàn toàn có thể có hai tình trạng cùng lúc. Sợi lông mọc ngược có thể bị nhiễm khuẩn thứ phát và thành mụn mủ; vùng da gà bị cạo thường xuyên có thể viêm thêm. Khi chưa chắc mình thuộc nhóm nào, cách an toàn là xử lý nhẹ nhàng như hướng dẫn bên dưới và đi khám nếu không đỡ.
Lỗ chân lông ở chân lấm tấm đen sau khi cạo
Cẳng chân lấm tấm chấm đen sau khi cạo, mà nhiều người gọi là "chân dâu tây" (strawberry legs), không phải một bệnh riêng. Cleveland Clinic mô tả hình ảnh này là hệ quả của vài thứ đã nói ở trên: lỗ chân lông bít chứa dầu bị sẫm màu khi tiếp xúc không khí, kích ứng và lông mọc ngược do cạo, viêm nang lông, hoặc da gà. Da khô không trực tiếp gây ra nhưng làm các chấm hiện rõ hơn. Trên da người Việt còn thêm một lớp nữa: mỗi lần nang lông viêm có thể để lại một chấm thâm. Vì vậy cách xử lý phải đi theo nguyên nhân, không có một sản phẩm "trị chân dâu tây" dùng chung cho mọi người.
Mỗi cách lấy lông gây lông mọc ngược theo một kiểu
Cách lấy lông quyết định đầu sợi lông mọc lại có hình dạng ra sao, và từ đó quyết định nguy cơ mọc ngược.
Cạo bằng dao: lưỡi dao để lại đầu lông vát nhọn. Cạo ngược chiều lông hoặc kéo căng da khi cạo khiến phần lông còn lại thụt xuống dưới mặt da, và khi mọc tiếp nó dễ đâm xuyên thành nang lông.
Nhổ, wax, se chỉ, máy nhổ lông: kéo cả sợi lông ra khỏi nang, đôi khi làm gãy thân lông ngay dưới da và làm tổn thương nang lông. Sợi lông non mọc lại trong một nang lông đã bị tổn thương dễ lệch hướng.
Kem tẩy lông: làm tan sợi lông ở mặt da và để lại đầu lông tù, nên ít đâm ngược hơn. Đổi lại, hoá chất trong kem có thể gây kích ứng, nên thử trên một vùng nhỏ trước.
Tông đơ hoặc máy cạo điện: chừa lại khoảng 1 mm lông, đầu lông không bị cắt sát nên khó quay ngược vào da. NHS và tổng quan năm 2019 về giả viêm nang lông đều xem đây là cách giảm lông mọc ngược cho người chưa muốn ngưng lấy lông.
Nếu vẫn dùng dao cạo, vài thói quen giúp giảm rủi ro: cạo ở cuối buổi tắm khi lông đã mềm, dùng gel hoặc kem cạo, cạo xuôi chiều lông với ít đường dao, không kéo căng da, và thay dao cạo dùng một lần sau khoảng 5–7 lần dùng như Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (AAD) khuyên. Ở nách và bikini, nơi da dễ thâm, số lần cạo mỗi tuần quan trọng không kém kỹ thuật cạo; phần này được phân tích trong bài về thâm nách và vùng nếp gấp.
Xử lý từng loại tại nhà
Với lông mọc ngược
Cách hiệu quả nhất là tạm ngưng lấy lông ở vùng đó để sợi lông có đủ độ dài thoát ra ngoài. Với vùng râu, AAD ghi nhận nốt thường ít đi sau khoảng một tháng ngưng cạo và hết sau khoảng ba tháng. Chân và vùng bikini chưa có số liệu riêng, nhưng cơ chế tương tự. Trong thời gian chờ:
Chườm ấm khoảng 5 phút để làm mềm sợi lông đang cong vào da.
Không dùng nhíp, kim hay móng tay đào, nặn hoặc nhổ sợi lông nằm trong nốt viêm.
Khi nốt đã hết sưng đỏ, có thể dùng sản phẩm để trên da chứa salicylic acid (BHA) hoặc glycolic acid (AHA) vài lần mỗi tuần để làm mềm lớp sừng phủ trên sợi lông, thay cho việc chà hạt. Cách chọn giữa hai nhóm này có trong bài về hoạt chất skincare.
Nốt viêm nhiều, đau, có mủ thì nên để bác sĩ đánh giá. Bác sĩ có thể kê corticoid bôi ngắn ngày để giảm viêm, hoặc kháng sinh nếu có nhiễm khuẩn.
Với viêm nang lông
Nếu nốt nổi sau khi cạo hoặc wax, hãy ngưng lấy lông ở vùng đó. DermNet khuyên đợi khoảng ba tháng sau khi hết viêm mới lấy lông trở lại, và chuyển sang cách nhẹ nhàng hơn như máy cạo điện. Trong lúc đó, tạm tránh dầu dưỡng và thuốc mỡ đặc trên vùng đang viêm.
Với loại nghi do vi khuẩn, vệ sinh là bước đầu tiên: tắm với sữa tắm hoặc sữa rửa có chất kháng khuẩn như chlorhexidine hay benzoyl peroxide, dùng khăn riêng và giặt thường xuyên, không dùng chung dao cạo. Sau khi ngâm bồn nước nóng hay đi bơi, nên thay đồ bơi và tắm lại bằng xà phòng. Theo CDC, viêm nang lông do bồn nước nóng ở mức nhẹ thường tự khỏi trong vài ngày mà không cần điều trị.
Đừng tự mua kem kháng sinh hay kem có corticoid về bôi kéo dài. Viêm do kích ứng và viêm do nấm đều không đáp ứng với kháng sinh, còn corticoid bôi lâu ngày lại có thể gây ra chính viêm nang lông. Nếu nốt ngứa nhiều, tập trung ở ngực, lưng, vai và nặng lên khi trời nóng ẩm, hãy nghĩ đến nấm men và xem phần tự phân biệt trong bài mụn lưng hay viêm nang lông do nấm.
Với da gà
Da gà chưa có cách chữa khỏi hẳn, nhưng kiểm soát được, và ở nhiều người nó nhạt dần theo năm tháng kể cả khi không điều trị. Việc có ích nhất là dưỡng ẩm đều đặn. AAD khuyên thoa kem dưỡng trong vòng 5 phút sau khi tắm, lúc da còn ẩm, và 2–3 lần mỗi ngày, ưu tiên sản phẩm chứa urea hoặc lactic acid. Kem dưỡng có salicylic acid hoặc AHA cũng giúp làm mềm nút sừng. Nếu muốn tẩy tế bào chết thì chỉ nên nhẹ tay, vì chà mạnh dễ làm da kích ứng và đỏ thêm.
Khi kem dưỡng không đủ, bác sĩ có thể chỉ định retinoid bôi như adapalene hoặc tretinoin, kèm hướng dẫn liều lượng vì nhóm này dễ gây khô rát. Kháng sinh và thuốc kháng nấm không có tác dụng với da gà. Kết quả đến chậm: nếu sau 4–6 tuần dùng đều mà không thấy khác, hãy báo bác sĩ da liễu để điều chỉnh. Khi da đã ổn, nhiều người chỉ cần dùng hoạt chất khoảng hai lần mỗi tuần để duy trì.
Khi nào triệt lông laser giải quyết được tận gốc
Lông mọc ngược chỉ xảy ra khi có sợi lông. Khi số lượng lông giảm và sợi mọc lại mảnh hơn, số sợi có thể đâm ngược vào da cũng giảm theo, và da không còn phải chịu những lần cạo, nhổ lặp lại mỗi tuần. Đó là lý do NHS liệt kê laser trong các cách thay thế dao cạo, và DermNet đưa triệt lông laser vào nhóm điều trị lông mọc ngược ở người có da gà.
Bằng chứng trực tiếp đến từ các nghiên cứu về giả viêm nang lông vùng râu ở người da sẫm màu, phần lớn dùng laser Nd:YAG bước sóng 1064 nm:
Trong một nghiên cứu trên 37 người da týp IV–VI, một vùng nhỏ dưới cằm được bắn một lần. Sau 90 ngày, số nốt viêm trung bình ở vùng này là 1,0, còn ở vùng da kế bên không điều trị là 6,95.
Ở 20 người da týp V–VI, trong đó có 8 phụ nữ, sau 2 buổi điều trị, số nốt sẩn, mụn mủ và số sợi lông giảm có ý nghĩa thống kê trong suốt 3 tháng theo dõi. Một số người bị tăng hoặc giảm sắc tố thoáng qua.
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 27 nam giới bắn laser 4 tuần một lần trong 16 tuần, nửa cổ chỉ điều trị bằng laser (kèm kem giả dược) giảm trung vị 85% số sợi lông.
Các nghiên cứu này nhỏ, chủ yếu trên nam giới, ở vùng râu, và chỉ theo dõi vài tháng. Chưa có thử nghiệm lớn nào riêng cho lông mọc ngược ở chân hay vùng bikini của phụ nữ, nên áp dụng sang các vùng đó là suy luận từ cùng một cơ chế. Kết quả cũng thay đổi theo thiết bị, thông số và nền da của từng người.
Laser cũng không xử lý được mọi loại nốt sần. Nó không chữa được viêm nang lông đang nhiễm trùng. Với da gà, một thử nghiệm ngẫu nhiên dùng laser diode 810 nm cho thấy da bớt sần ráp sau 3 buổi nhưng không bớt đỏ. Nghiên cứu chỉ gồm người da týp I–III, và 2 trong 23 người phải rút lui vì bị thâm sau laser, nên với nền da dễ thâm, đây chưa phải lựa chọn thường quy. Bản thân buổi triệt lông cũng có thể làm nổi vài nốt quanh nang lông trong tuần đầu; cách phân biệt phản ứng bình thường với dấu hiệu cần liên hệ có trong bài chăm sóc trước và sau khi triệt lông.
Cần bao nhiêu buổi, và vì sao kết quả là giảm lông chứ không phải hết lông vĩnh viễn, được giải thích trong bài triệt lông có vĩnh viễn không. Khác biệt giữa các công nghệ có trong bài triệt lông IPL và Diode laser.
Thâm sau viêm: xử lý nguyên nhân trước
Trên da sẫm màu, mỗi nốt viêm quanh nang lông có thể để lại một chấm thâm, và chấm thâm thường làm người ta khó chịu lâu hơn cả bản thân nốt sần. Thâm sau viêm mờ dần trong nhiều tháng, nhưng nếu tuần nào cũng có nốt mới thì vết thâm cũng được bổ sung liên tục. Thứ tự hợp lý vì thế là cắt nguồn gây viêm trước, bằng cách đổi cách lấy lông hoặc triệt lông, rồi mới tập trung làm mờ thâm. Chống nắng cho cẳng chân khi mặc váy hay quần ngắn, và không chà xát vùng thâm, giúp quá trình này không bị kéo dài. Cơ chế thâm ở nách, bẹn và vì sao càng chà càng thâm được phân tích trong một bài riêng.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Nốt sưng to, nóng, đau tăng dần, chảy mủ, hoặc kèm sốt, ớn lạnh, mệt mỏi. Đây có thể là nhiễm trùng đang lan hoặc nhọt.
Nốt sâu, đau, tái đi tái lại ở nách, bẹn, mông, đùi trong hoặc dưới ngực, vỡ ra rồi lại sưng, để lại sẹo hay đường hầm dưới da. Đây có thể là viêm tuyến mồ hôi mủ, một bệnh viêm mạn tính dễ bị nhầm với nhọt và cần bác sĩ da liễu theo dõi.
Ở vùng kín, tổn thương không nằm quanh một sợi lông, như mụn nước mọc thành chùm, vết loét hay nốt sùi. Những tổn thương này không liên quan đến việc lấy lông và cần được khám.
Viêm nang lông tái phát dù đã đổi cách lấy lông, nốt sau khi ngâm bồn nước nóng nặng hơn hoặc quay lại, hoặc nghi do nấm.
Da gà lan rộng kèm da khô ngứa nhiều, hoặc không cải thiện sau 4–6 tuần chăm sóc đúng cách.
